Verslag van de vergadering van 9 december 2025 (2025/2026 nr. 11)
Status: ongecorrigeerd
Aanvang: 14.30 uur
Een verslag met de status "ongecorrigeerd" is niet voor citaten en er kan geen recht aan ontleend worden.
De heer Van de Sanden i (Fractie-Van de Sanden):
Voorzitter. De internationale veiligheidssituatie verandert sneller dan wij hier in Den Haag soms kunnen bijhouden. Drones vormen inmiddels een asymmetrische dreiging die concreet risico's oplevert voor onze nationale veiligheid. Onze infrastructuur en krijgsmacht zijn daar op dit moment nog onvoldoende tegen beschermd. De regering vraagt ons vandaag in te stemmen met een incidentele suppletoire begroting om deze lacune snel te dichten. Dat verzoek begrijp ik zeer goed. Soms dwingen omstandigheden ons tot snelheid, maar snelheid vraagt tegelijkertijd altijd ook om reflectie. Daarom wil ik vandaag twee zaken centraal stellen: op de eerste plaats de noodzaak van deze investering en op de tweede plaats de noodzaak van een helder toetsingskader, een toetsingskader voor de behandeling door de Eerste Kamer van dit soort urgente en onvoorziene uitgaven.
Voorzitter. Ik ben liberaal. Mijn kompas bestaat uit: vrijheid, verantwoordelijkheid, verdraagzaamheid, gelijkwaardigheid en sociale rechtvaardigheid. Al deze waarden bestaan uitsluitend bij de gratie van een sterke rechtsstaat. Vrijheid vraagt om veiligheid. Moderne dreigingen kunnen vrijheid ondermijnen en daarom moeten we in staat zijn die dreigingen effectief en tijdig te pareren. De internationale situatie verplicht ons verantwoordelijkheid te nemen. Dat betekent dat we snel moeten kunnen handelen wanneer de veiligheid van ons land daarom vraagt, net zoals we dat hebben gedaan in eerdere periodes waarin tempo geboden was, maar wel steeds binnen de kaders van de rechtsstaat. Maar snelheid mag nooit een vrijbrief zijn om de constitutionele rol van deze Kamer te minimaliseren. Een liberale rechtsstaat leeft juist van duidelijke procedures, toetsbaarheid en democratische controle.
Voorzitter. Deze begroting voorziet in urgente extra middelen voor Defensie om onze capaciteit tegen drones te versterken. Door de toenemende dreiging, zowel militair als ten aanzien van vitale infrastructuur, is het van cruciaal belang dat Defensie snel kan investeren in detectie-, verdedigings- en neutralisatiesystemen. De suppletoire begroting maakt het mogelijk om direct materieel aan te schaffen en contracten te sluiten, zodat Nederland is voorbereid op moderne asymmetrische dreigingen en de nationale veiligheid effectief kan waarborgen. We moeten niet achter de feiten aanlopen, we moeten ze voor zijn. Antidronesystemen zijn geen luxe, geen technologische franje, maar een noodzakelijk onderdeel van de bescherming van onze vitale infrastructuur, onze militairen en onze samenleving als geheel.
Voorzitter. Dit is een keuze voor veiligheid in de meest urgente en tegelijkertijd meest basale betekenis van het woord. Een liberale rechtsstaat beschermt zijn burgers, en die verantwoordelijkheid nemen wij hier, vandaag. Daarom zal mijn fractie deze incidentele suppletoire begroting ook steunen.
Voorzitter. Hoewel ik deze uitgave steun, wil ik niet dat de manier waarop we dit dossier behandelen een precedent wordt dat we zomaar gaan herhalen. We moeten voorkomen dat de Eerste Kamer stelselmatig en onder hoge tijdsdruk wordt geconfronteerd met urgente voorstellen waarbij onze toetsende rol onder druk komt te staan. Wij zijn medewetgever en wij zijn begrotingshouder, maar bovenal zijn wij bewaker van de rechtsstatelijkheid en van de zorgvuldigheid van besluitvorming.
Er is een precedent dat ons mogelijk zou kunnen helpen. In 2022, tijdens de COVID-19-pandemie, moesten ook urgente beslissingen worden genomen om onze samenleving en economie te beschermen. Toen heeft de regering in overleg met de Kamer een toetsingskader ontwikkeld, dat hielp om snelheid en zorgvuldigheid te combineren. Dat kader bepaalde welke informatie minimaal beschikbaar moest zijn, hoe de behandeling kon worden versneld en hoe de Kamer verantwoording kreeg over de genomen maatregelen. Op basis van die ervaringen kunnen we nu leren hoe we ook bij deze urgente, onvoorziene uitgaven, zoals nu de aanschaf van antidronesystemen, een duidelijk en werkbaar toetsingskader kunnen hanteren. Zo waarborgen we dat de snelheid niet ten koste gaat van democratische controle en rechtsstatelijkheid. Daarom vindt mijn fractie het nodig dat we helderheid creëren over wanneer de regering een urgente incidentele suppletoire begroting kan indienen, welke informatie de Eerste Kamer dan minimaal moet ontvangen, hoe snel de Kamer geacht moet worden zo'n voorstel te behandelen en welke toetsingspunten dan worden gehanteerd om zorgvuldig maar efficiënt te besluiten.
De heer Nicolaï i (PvdD):
Ik begrijp het betoog van de heer Van de Sanden heel goed. Zo'n toetsingskader kan duidelijkheid geven. Toen we in de coronaperiode zaten en dat toetsingskader zijn nut bewezen heeft — daar was ik zelf bij — was er een vacuüm; daarvoor was niets geregeld. Nou wil ik aan de heer Van de Sanden vragen of we nou niet het volgende gevaar lopen. Als je zo'n toetsingskader maakt, dan maak je eigenlijk een toetsingskader voor buiten de wet om, want in de Comptabiliteitswet en in de overige regelingen staat gewoon hoe het moet. Ga je nou niet juist een uitnodiging geven om een kader te hanteren wanneer de regering vindt dat er spoed is? Dat is eigenlijk een uitnodiging.
De heer Van de Sanden (Fractie-Van de Sanden):
Een terechte vraag. Dank, collega. Nee, het betekent wat mij betreft niet dat daarmee een vrijbrief wordt gegeven dat als er dan maar een toetsingskader wordt ingevuld, het dan dus per definitie ook akkoord is. Dan vindt er natuurlijk nog steeds een toetsing plaats door deze Kamer, aan de hand van het kader dat de Kamer dan samen met de regering bij voorkeur heeft vastgesteld, zodat er wat meer lijn en wat meer structuur in zit, zodanig dat er dan ook sneller kan worden gehandeld zonder dat we dat op z'n janboerenfluitjes op een achternamiddag moeten doen.
De heer Nicolaï (PvdD):
Ik zou toch zeggen: als ik minister ben en we met de Kamer een toetsingskader hebben afgesproken en ik me gewoon aan dat toetsingskader houd, dan moet die Kamer verder niet meer zeuren. Die situatie krijg je dan.
De heer Van de Sanden (Fractie-Van de Sanden):
Ja, dat is een als-dansituatie. Als u minister bent, dan zien we het tegen die tijd wel, zou ik bijna willen zeggen. Maar even los daarvan. Nee, dat betekent niet — ik verval mogelijk in herhaling — dat als er een toetsingskader is en dat wordt ingevuld, dat het dan per definitie daarmee op voorhand akkoord zal zijn.
De voorzitter:
U vervolgt uw betoog.
De heer Van de Sanden (Fractie-Van de Sanden):
Dank, voorzitter. Welke toetsingspunten zouden dan worden gehanteerd om zorgvuldig maar efficiënt te besluiten? Ik noem er een aantal: de urgentie en de noodzaak van de uitgaven, de alternatieven en waarom deze niet volstaan, de impact op bestaande begrotingen en andere programma's, de tijdelijkheid of structurele aard van de uitgaven, de risico's en mitigatie voor de uitvoering, een kosten-batenanalyse en de doelmatigheid van de investeringen, de voorspelbaarheid en herhaalbaarheid, de informatievoorziening over de voortgang en de resultaten na uitvoering, en de verantwoording richting deze Kamer over het gebruik van de middelen.
Voorzitter. Het gaat hier dus niet alleen over de noodzakelijke verdediging tegen drones, maar het gaat ook over de zorgvuldige controle van wetgeving door deze Kamer. Daarom vraag ik de minister de toezegging te doen dat de regering in overleg met beide Kamers een helder schriftelijk toetsingskader opstelt voor de behandeling van urgente en onvoorziene uitgaven, inclusief informatievoorziening, termijnen en minimale kwaliteitseisen, en dit aan deze Kamer voorlegt. Dit is geen bureaucratie, maar dit is rechtsstatelijkheid. Het bevordert juist snelheid. Als een toekomstig voorstel vergezeld gaat van een zogenaamde bijsluiter waaruit blijkt dat het volledig voldoet aan het afgesproken toetsingskader, dan kan de behandeling hier aanzienlijk sneller verlopen en misschien zelfs zonder dat er dan nog een inhoudelijke plenaire behandeling plaats hoeft te vinden. Maar nogmaals, dat hangt natuurlijk af van de manier van de beantwoording van het toetsingskader. Mocht de minister deze toezegging vandaag niet kunnen geven, dan overweeg ik om in de tweede termijn een motie in te dienen om dit alsnog te borgen.
Voorzitter. We leven in een tijd waarin veiligheid soms zeer terecht vraagt om tempo, maar een volwassen democratie functioneert alleen als tempo wordt ingebed in zorgvuldige rechtsstatelijke kaders. Daarom zal mijn fractie de gevraagde investering van harte ondersteunen en daarom vraag ik ook om een toetsingskader voor toekomstige gevallen. Beide zijn nodig, beide zijn verantwoord en beide zijn in het belang van Nederland.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik nu graag het woord aan de heer Dessing van Forum voor Democratie.